و اين واژه از ماده « حج » گرفته شده كه به معناى قصد است . و كلمه « داحض » اسم فاعل از « دحض » است كه به معناى بطلان و زوال است . و معناى آيه به طورى كه گفته‌اند اين است : كسانى كه در باره خدا احتجاج و استدلال مىكنند تا ربوبيت او را نفى و يا دين او را باطل كنند ، ( با اينكه مردم دعوت او را پذيرفته ، و داخل دينش شده‌اند ، چون حجتش روشن و واضح بود ) ، حجتشان نزد پروردگارشان باطل و زايل است ، و غضبى از خدا برايشان است و عذابى شديد دارند . و ظاهرا مراد از اينكه فرمود : « بعد از آنكه استجابت شد » استجابت حقيقى است ، به اينكه كسانى كه دعوت او را استجابت كرده‌اند از روى علم و آگاهى و بدون شك و اضطراب استجابت كرده‌اند ، و خلاصه ، فطرت سالم انسانيت وادارشان كرده كه استجابت كنند ، چون دين با معارفى كه در آن است فطرى بشر است ، و بدون هيچ درنگى آن را مىپذيرد ، البته در صورتى كه فطرت ( به خاطر عوامل خارجى ) نمرده باشد . هم چنان كه فرموده : « إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّه » « 1 » و نيز فرموده : « وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها » « 2 » و نيز فرموده : « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها » « 3 » . و بنا بر اين ، حاصل معناى آيه اين است : كسانى كه در خداى تعالى و يا دين او احتجاج مىكنند ، و مىخواهند بعد از آنكه فطرت سالم و زنده بشر آن را پذيرفته ، و يا بعد از آنكه مردم به فطرت سالم خود آن را پذيرفته‌اند ، خدا را نفى و يا دين او را باطل سازند ، حجتشان نزد پروردگارشان باطل و زايل است ، و غضبى از خدا برايشان وارد خواهد شد ، و عذابى كه نمىتوان گفت چقدر است خواهند داشت . آيات سابق هم تا اندازه اى اين وجه را تاييد مىكند ، چون در آنها اين معنا تذكر داده مىشد كه خدا دينى را تشريع كرد و انبياء خود را بدان سفارش فرمود و براى اقامه آن دين از بندگانش هر كه را مىخواست انتخاب نمود . پس محاجه كردن در اينكه خدا دينى دارد كه

--> ( 1 ) دعوت ترا تنها كسانى اجابت مىكنند كه گوش شنوا دارند ، و اما كفارى كه فطرت اوليه شان مرده است خدا همه آنان را مبعوث مىكند . سوره انعام ، آيه 36 . ( 2 ) سوگند به نفس تكامل يافته كه پديد آرنده اش تقوى و فجورش را به وى الهام كرد . سوره شمس ، آيه 8 . ( 3 ) پس روى دل به سوى دين حنيف كن كه همان فطرتى است كه خدا مردم را بر آن فطرت بيافريده . سوره روم ، آيه 30 .